با گذشت زمان خدمات حسابداری گسترش پیدا کرده و دیگر نمی توان آن را تنها به عنوان یک مفهوم ساده حسابداری خلاصه نمود. این شاخه در صنعت به قسمت های مختلفی از جمله حسابداری مدیریتی، حسابداری مالی، مشاوره حسابداری و مواردی از این دست تقسیم بندی می شود.
در حسابداری مدیریتی دسته بندی هزینه ها به این شکل می باشد: هزینه های متغیر یا هزینه های مختلط؛ هزینه های ثابت،هزینه های محصول یا هزینه های دوره؛ هزینه های مستقیم یا هزینه های غیر مستقیم (بر اساس قابلیت ردیابی)؛ هزینه های غرق شده و در نهایت آخرین طبقه بندی، هزینه های مرتبط با فرصت ها یا هزینه های افزایشی (برای تصمیم گیری) است.
دسته بندی هزینه ها برطبق رفتار به آنالیز هزینه های حجم سود دریافتی کمک می کند. دسته بندی بر اساس قابلیت ردیابی برای هزینه یابی دقیق مشاغل و واحد های تولیدی اهمیت دارد. طبقه بندی هزینه ها بر اساس تصمیم گیری نیز برای شناسایی هزینه های مرتبط با تصمیم گیری با مدیریت دارای اهمیت است.
این دسته بندی ها در حقیقت به عنوان وظیفه شاخه ای از حسابداری به نام حسابداری بهای تمام شده در نظر گرفته می شود که در واقع شاخه ای از حسابداری مدیریتی است. در این مقاله می خواهیم در مورد دسته بندی هزینه ها و همچنین نقشی که در فرایند تولید و فروش محصولات دارد را به جزئیات بررسی کنیم.
هزینه های محصول یا بهای تمام شده در دسته بندی هزینه ها
هزینه های محصول یا بهای تمام شده محصول را باید این گونه تعریف کرد که به منظور فروش محصول نهایی به مشتریان، هزینه ای که برای محصول در پایان در نظر گرفته می شود، بهای تمام شده است. این هزینه ها به صورت کلی بر اساس سه فاکتور کلی در دسته بندی هزینه ها تعیین می شود.
در تعیین هزینه تمام شده یک محصول هزینه هایی که برای تامین مواد اولیه مصرفی صرف شده است را به همراه هزینه نیروی کار مستقیم تولید کننده و همچنین هزینه های کلی تولید و استهلاک کارخانه را در نظر می گیرند.علاوه بر این هزینه های دوره ای شامل دیگر هزینه ها مانند هزینه های بازاریابی و فروش نیز می شوند. این هزینه ها توسط تکنیک ها و خدمات حسابداری انجام می شود که اصطلاحاً به آن حسابداری بهای تمام شده می گویند.
این هزینه ها تنها منحصر به یک محصول تولیدی نمی باشد. هر خدمت یا سرویسی که توسط سازمان یا شرکتی ارائه می شود نیز شامل این مورد می شود. از این رو در پایان هر فرایند محصول یا سرویس که توسط بخش خدمات حسابداری تعیین شود، هزینه نهایی است که مشتری باید برای یک محصول یا یک سرویس پرداخت کند.بهای تمام شده در بخش های متفاوتی کاربرد دارد. علاوه بر شرکت های تولیدی و سازمان های خدماتی، حتی در خصوص پروژه های ساخت و ساز نیز، تعیین بهای تمام شده پروژه مطرح می شود که این کار نیز جز وظایف حسابداری محسوب می شود.
ارزش این داده ها و اطلاعاتی که توسط حسابداران تهیه و ارائه می شود، علاوه بر این که قیمت و هزینه نهایی محصول را مشخص کند، به بخش مدیریت برای دسته بندی هزینه ها و تجزیه و تحلیل هزینه های احتمالی پیش رو نیز کمک می کند تا به این طریق تا جای ممکن هزینه ها را بهینه سازی کند.
دسته بندی هزینه ها در تولید محصول
همان گونه که گفته شد، هزینه های محصول بیش تر به مواد و مصالح مستقیم مصرفی، نیروهای کاری که مستقیم در تولید محصول نقش دارند و هزینه های کلی تولید و استهلاک کارخانه مرتبط است.مواد مصرفی به صورت مستقیم شامل مواردی است که باید برای تولید محصول مستقیماً خریداری شود و در نتیجه قیمت و هزینه اختصاص یافته به آن نشان دهنده بهای تمام شده محصول است. برای مثال کاغذی که برای تولید روزنامه به کار می رود را می توان به عنوان مواد مصرفی مستقیم در نظر گرفت.
از طرف دیگر هزینه ای که برای نیروی کار مستقیم در نظر گرفته می شود، هزینه و دستمزدی است که برای تولید مستقیم این محصول به کارگر تولید کننده مستقیم آن اختصاص می یابد. به عنوان مثال می توان هزینه و زمانی که یک مهندس نفت برای تولید نفت صرف می کند، اشاره کرد.این هزینه های اختصاص یافته برای حقوق و دستمزد کارمندان، شامل کارمندان دائمی، قراردادی و پروژه ای می شود. علاوه بر این در تعیین این هزینه ها، پاداش، اضافه کاری و کمک هزینه های اختصاص یافته به کارمندان نیز در نظر گرفته می شود.
در خصوص هزینه های کلی تولید نیز باید گفت این هزینه ها شامل سایر هزینه ها و استهلاک های موجود می شوند. برای مثال هزینه هایی که برای دستگاه ها و تعمیر آن ها در نظر گرفته می شود و هزینه های برق و سوخت و دیگر موارد در این دسته قرار می گیرند.
هزینه های مستقیم با هزینه های غیر مستقیم چه تفاوتی دارند؟
هزینه های مستقیم در واقع آن دسته از هزینه هایی هستند که می توان آن ها را بر اساس یک هزینه منطقی برای محصول تولید شده برآورد و در نظر گرفت. این هزینه ها به صورت مستقیم قابل شناسایی هستند و می توان هزینه نهایی محصول را با آن لحاظ کرد.
در نتیجه می توان گفت در خصوص دسته بندی هزینه های تولید، آن دسته از هزینه هایی که به قیمت های مواد و متریال اولیه تولیدی و هزینه های نیروی کار تولید کننده مستقیم مربوط می شود در دسته هزینه های مستقیم قرار می گیرد. این در حالی است که هزینه های جانبی دیگر که به عنوان هزینه های کلی تولیدی محسوب می شود در دسته هزینه های غیر مستقیم قرار می گیرد.
چرا دسته بندی هزینه ها در حسابداری بهای تمام شده دارای اهمیت است؟
هنگامی که بحث از تاثیر و عملکرد حسابداری بهای تمام شده می شود. باید گفت تاثیر و اهمیت برجسته این بخش در فرایند مدیریت و کنترل برنامه و بودجه است. در واقع این شاخه از خدمات حسابداری این امکان را فراهم می کند که بخش مدیریتی اطلاعات بسیار ارزشمندی در خصوص برآوردهای هزینه ای خط تولید و فروش داشته باشد.
مدیریت با کمک داده های به دست آمده در این بخش و مشاوره حسابداری می تواند دسته بندی هزینه ها را به بهترین شکل انجام دهد و علاوه بر برآورد هزینه های تولید، میزان حقوق و دستمزد ها و سود حاصل از تولید و فروش را تعیین کند.این داده ها به بخش مدیریت این امکان را می دهد تا با توجه به اطلاعاتی که از میزان هزینه ها و فروش محصولات و میزان سود خالصی که از کل هزینه ها به دست می آید، برای توسعه خط تولید یا خرید ابزار آلات جدید تصمیم گیری نماید.
در واقع تغییر و تبدیل دارایی از نوعی به نوع دیگر است بنابراین مخارج، منابع از دست رفته برای تحصیل منابع دیگر است. برای مثال خرید کالا (تبدیل وجه نقد به کالا در ترازنامه)؛ تا هنگامی که کالا به فروش نرسیده است،هزینه ای به مفهوم کاربردی در حسابداری مالی تحقق نیافته است.به محض فروش کالا، منابع مصرف شدهﻱ مربوطه، به عنوان بهای تمام شدهﻱ کالای فروش رفته ،به هزینه تبدیل می شود و در گزارش سود وزیان منعکس می شود و آن اقلامی که تحقق منافع اقتصادی آن بر اثر مسائل خاص منتفی شده است، به زیان تبدیل می شوند.
در حقیقت زیان، از دست رفتن منابع بدون کسب هر گونه منفعت است. هزینهﻫﺎﻱ قبل از بهره برداری و ارزش دفتری ماشین آلات جزو مخارج، بهای تمام شدهﻱ کالای فروش رفته و استهلاک ماشین الات جزو هزینه ها و ضایعات و مطالبات سوخت شده نمونه هایی از زیان هستند.هزینه منفعتی در گذشته ایجاد کرده است، هدفدار و قابل کنترل می باشد، اما زیان در گذشته منفعتی به دنبال نداشته است، غیرارادی است وچندان قابلیت کنترل ندارد.
هزینه اداری چیست؟
هزینه های مالی و اداری در حسابداری موارد زیر را شامل می شود :
- هزینه رفت و آمد ، پیک و اسنپ و …
هزینه تنقلات و چایی و پذیرایی - هزینه لوازم التحریر
- هزینه حقوق و دستمزد کارمندان
- هزینه قبوض تلفن و …
- هزینه پست و …
- دسته بندی هزینه ها طبق طبیعت کار
برای تولید کردن و ارائه دادن یک محصول هزینه های مختلفی وجود دارد. دسته بندی هر یک از این هزینه از نقطه نظر های مختلفی انجام می شود. این هزینه ها به صورت سیستماتیک دسته بندی می شوند. یکی از مواردی که برای تعیین و طبقه بندی هزینه ها لحاظ می شود، دسته بندی هزینه ها بر اساس ماهیت و طبیعت کار است.
هزینه های صورت گرفته را می توان بر اساس ماهیتی که کار دارد و در واقع هدفی که این هزینه برای آن صورت گرفته است، دسته بندی کرد. این طبقه بندی ها ممکن است بر اساس جنس مواد مصرفی، هزینه های مرتبط با تولید، هزینه های تهیه و توزیع، مالیات بر ارزش افزوده، هزینه های بیمه، هزینه های مرتبط با حمل و نقل و بار و... دسته بندی شود.
هر یک از مواردی که در بالا به آن اشاره شد، از تجارتی به تجارت دیگر متفاوت است. در نتیجه در تعیین و برآورد بهای تمام شده، دسته بندی های متعدد و نقطه نظر های زیادی برای دسته بندی هزینه ها وجود دارد که توسط بخش حسابداری بهای تمام شده انجام می شود.
دسته بندی هزینه ها از لحاظ رفتاری
مقصود ما از این که میگوییم هزینه ها بر اساس رفتار دسته بندی می شوند، این است که هزینه ها را بر اساس نوساناتی که در یک تجارت رخ داده، دسته بندی می کنند. این نوسانات در بازه های زمانی کوتاه مدت و دراز مدت قابل تشخیص و ردیابی می باشد.
بنابر این دسته بندی هزینه ها بر اساس رفتار به سه دسته تقسیم می شود:
- هزینه های متغیر
- هزینه های نیمه متغیر
- هزینه های ثابت
هزینه های متغیر شامل آن دسته از هزینه هایی می باشد که تحت تاثیر نوسانات موجود در فعالیت یک شرکت تغییر می کند. منظور از نوسانات، تغییراتی است که در فعالیت تجاری و مقدار تولید یک شرکت به وجود می آید.این نوسانات و هزینه های متغیر شامل هزینه های مرتبط با قیمت مواد اولیه، بسته بندی، کمیسیون های فروش و... می گردد.
دسته دیگری از هزینه ها، هزینه های نیمه متغیر است. این هزینه ها در واقع تا حدودی متاثر از تغییرات و نوساناتی است که در فعالیت های تجاری یک شرکت ایجاد می شود. برای مثال ممکن است که مصرف برق در برخی از بازه های زمانی با افزایش کار خطوط تولید افزایش پیدا میکند.
هزینه های ثابت آن دسته از هزینه هایی می باشند که تحت تاثیر متغیر های خاصی قرار نمی گیرند و با تغییرات موقتی در فعالیت های تجاری یک شرکت ثابت می مانند. این هزینه ها به عنوان هزینه های ثابت در نظر گرفته می شوند. از جمله این موارد می توان به هزینه های مرتبط با اجاره، حقوق و مواردی از این دست اشاره نمود.
هزینه های جانبی که در تعیین بهای تمام شده محصول نقش دارند؟
موضوع دیگری که در دسته بندی هزینه ها لحاظ می شود، بخشی از هزینه ها می باشد که تحت عنوان هزینه های کلان اداری شناسایی می شود این هزینه ها به بخش اداری مربوط می شوند. هزینه های مربوط به فعالیت های مدیریتی سازمان شامل این بخش می شود.هزینه های بخش مدیریتی شامل هزینه هایی است که برای برق مصرفی بخش اداری، لوازم التحریر، هزینه های تلفن، هزینه های ملک مانند رهن و اجاره و مواردی از این دست پرداخت می شود. تمامی این هزینه ها نیز توسط بخش حسابداری در تعیین هزینه های تمام شده یک محصول باید در نظر گرفته شود.
اهمیت در نظر گرفتن تمامی این موارد برای بخش مدیریتی است تا از این طریق بتواند میزان سوددهی را تخمین بزند. هزینه های دیگری مانند خدمات توزیع، تبلیغات و خدمات مشتریان که جز فرایند فروش هستند، نیز در برآورد کلی هزینه ها لحاظ می شود.
مقایسه بهای تمام شده و هزینه :
۱ ) بهای تمام شده منافع آتی را دارا می باشد، در حالی که هزینه منافع آتی ندارد. به عبارت دیگر منافع بهای تمام شده منقضی نشده است، در حالی که منافع حاصل از تحمل هزینه منقضی شده است.
۲ ) هم بهای تمام شده و هم هزینه، هر دو، هدفدارهستند.
با توجه به مطالب بالا، اصطلاحات «هزینه سربار»، «هزینه مواد»، «هزینه دستمزد» در حقیقت «بهای تمام شده» می باشد که ابه طور اشتباه از لغت «هزینه» برای آنها استفاده می شود.
مقایسه هزینه و زیان :
۱ ) هزینه منافعی را در گذشته ایجاد کرده است، در حالی که زیان در گذشته نیز منفعتی به دنبال نداشته است.
۲ ) هزینه ارادی و هدفدار است، در حالی که زیان غیرارادی و ناخواسته است.
۳ ) هزینه قابل کنترل است ولی زیان قابلیت کنترل چندانی ندارد.
۴ ) هزینه ناخوشایند نیست در حالی که زیان تلخ و ناخوشایند است.
هزینه یابی :
فرآیند تعیین بهای تمام شده کالا و یا خدمات می باشد. از تعریف هزینه یابی می توان دریافت که حسابداری صنعتی با عنوان بخشی از حسابداری که عمدتاً بر هزینه یابی تأکید دارد هم در مؤسسات تولیدی و هم در مؤسسات خدماتی می تواند بکار رود.
موضوع هزینه یابی :
چیزی که در هزینه یابی به دنبال تعیین بهای تمام شده آن هستیم، اصطلاحاً موضوع هزینه یابی نام دارد. موضوع هزینه یابی ممکن است یک پروژه، یک فعالیت، یک محصول، یک مشتری، یک دپارتمان یا بخش و امثال آن باشد.در حسابداری صنعتی مؤسسات تولیدی، معمولاً موضوع هزینه یابی، محصول یا کالاست. در حسابداری سنجش مسئولیت، موضوع هزینه یابی معمولاً یک واحد، بخش یا دپارتمان است.
هزینه یابی استاندارد:
در سیستم هزینه یابی استاندارد، تمامی عوامل بهای تمام شده (مواد، دستمزد و سربار) را بر اساس یک نرخ استاندارد، تعیین می کنند.
در پایان سال، پس از شناسایی مبلغ واقعی هزینه ها، مبالغ استاندارد با هزینه های واقعی مقایسه شده و انحرافات محاسبه و دلایل این انحرافات مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار می گیرند.
تهیه گزارش هزینه:
برای تهیه گزارش هزینه، ابتدا لازم است که مراحل مختلف و مشخصی طی شوند. از مراحلی که در تهیه گزارش هزینه مورد توجه قرار می گیرد، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آماده سازی جدول مقادیر مربوط به تولید
- حساب نمودن مقادیر تولید
- خلاصه سازی مجموع هزینه های قابل تخصیص
- حساب نمودن قیمت تمام شده یک واحد
- حساب نمودن قیمت تمام شده واحد های تکمیل شده و موجودی کالا
دسته بندی هزینه ها بر اساس تصمیمات مدیریتی
همان گونه که پیش از این نیز به آن اشاره شد، تعیین بهای نهایی یک محصول بخشی از وظایف حسابداری بهای تمام شده است که از شاخه های حسابداری مدیریتی محسوب می شود. در نتیجه می توان گفت این برآورد هزینه محصول نه تنها تعیین قیمت نهایی یک محصول است بلکه ابزاری است برای مدیریت تا به این طریق تصمیمات مالی را لحاظ کند.
هزینه هایی که به این بخش مرتبط می شوند شامل آن دسته از هزینه هایی است که بر اساس تصمیم مدیریت در راستای تعویض برخی از بخش ها و ابزار ها یا تعویض دستگاه ها صورت می گیرد. علاوه بر این تصمیم مدیریت برای افزودن نیروی جدید به خط تولید در راستای گسترش خط تولید نیز در دسته هزینه های تصمیم گیری مدیریتی قرار می گیرد.
در این بین برخی از هزینه های صورت گرفته در راستای تصمیمات مدیریتی تحت عنوان هزینه های غرق شده است. این هزینه ها هزینه های مصرف شده توسط سازمان است که دیگر باز نمی گردد و جبران نمی شوند.
در نهایت با توجه به مطالب ارائه شده، می توان دسته بندی هزینه های تولید یک محصول را در راستای تعیین قیمت نهایی یک محصول یا یک سرویس در دسته خدمات حسابداری دسته بندی کرد. بخش های مدیریتی با بهره گیری از مشاوره حسابداری می توانند در خصوص تصمیمات مالی عملکرد های درستی را در پیش بگیرند.
اهداف سیستم حسابداری :
مهمترین سیستم اطلاعاتی کمی مدیریت سیستم حسابداری است که سه هدف اصلی را در پی دارد :
1 ) گزارش به مدیریت درمورد تصمیمات بلندمدت
2) گزارشگری خارجی یا برون سازمانی
3) گزارش به مدیریت در مورد وقایع روزمره شرکت
از سه هدف بالا، دو هدف اول به وسیله حسابداری مدیریت و هدف سوم به وسیله حسابداری مالی دنبال می شود. اهدافی که به وسیله حسابداری صنعتی دنبال می شود، اهداف ذکر شده برای حسابداری مدیریت و تا حدودی هدف تعیین شده برای حسابداری مالی است.